W historii filozofii presupozycjami zacz臋to zajmowa膰 si臋 wraz z wprowadzeniem przez Edmunda Burke`a, angielskiego my艣liciela ko艅ca XVIII stulecia, kategorii przed-rozumienia. Do poj臋膰 tych nawi膮zali fenomenologowie, zw艂aszcza Alfred Sch眉tz 鈥 wsp贸艂tw贸rca symbolicznego interakcjonizmu. Niemniej filozoficzna kategoria przedrozumienia i przeds膮du w ka偶dym z naturalnych j臋zyk贸w ma swoje wielorakie odpowiedniki, kt贸re warte s膮 zbadania, klasyfikacji i szczeg贸艂owego opisu.

Spo艣r贸d trzech funkcji j臋zyka: informacyjnej, rytualnej i perswazyjnej, presupozycje nale偶膮 do tej trzeciej grupy, ale ich si艂a perswazji zostaje zawoalowana, 鈥瀠kryta” za zewn臋trzn膮 postaci膮 komunikatu j臋zykowego. Zatem w uj臋ciu lingwistyki przez 鈥瀙resupozycje”, 鈥瀙rzed-s膮dy” b臋dziemy rozumie膰 takie zwroty i jednostkowe wypowiedzi, kt贸re powoduj膮, 偶e nasz rozm贸wca lub partner w negocjacjach otrzymuje komunikat z ukrytym za艂o偶eniem. To ukryte za艂o偶enie ma wywo艂a膰 w jego 艣wiadomo艣ci okre艣lon膮 reakcj臋, ma wywrze膰 komunikacyjny i spo艂eczny wp艂yw, nie od razu zauwa偶alny dla wsp贸艂rozm贸wcy. Wp艂yw spo艂eczny wyst臋puje wtedy, gdy nadawca (jednostka, grupa spo艂eczna, instytucja) wywo艂uje 鈥 za po艣rednictwem komunikat贸w 鈥 zmiany w postawach cz艂owieka, w jego zachowaniu si臋, my艣leniu, motywacji i emocjach.

Poprzez zastosowanie presupozycji mo偶emy zasugerowa膰 po偶膮dane tre艣ci naszemu rozm贸wcy i wp艂yn膮膰 na jego post臋powanie. Czynimy to w spos贸b uprzejmy, nie imperatywny, a przez to 艂atwiejszy w odbiorze. Chodzi tu wi臋c o umiej臋tno艣膰 przekonywania innych do okre艣lonych pogl膮d贸w, wp艂ywanie na decyzje (takie jak: g艂osowanie w okre艣lony spos贸b, zakupienie okre艣lonego towaru itd.). Je偶eli nasz wp艂yw nie jest dostatecznie silny, a tak bywa w wi臋kszo艣ci sytuacji, chodzi膰 b臋dzie przynajmniej o zatrzymanie czyjej艣 uwagi na pewien czas, poinformowanie kogo艣 o czym艣, wywo艂anie sympatii i dobrych skojarze艅 zwi膮zanych z nasz膮 osob膮 i tre艣ci膮 wyg艂aszanego przez nas komunikatu, zar贸wno w chwili m贸wienia, jak i na przysz艂o艣膰.

W ka偶dym zdaniu zawieraj膮cym presupozycje mo偶emy wyr贸偶ni膰 zwrot wprowadzaj膮cy, kt贸ry skupia uwag臋 krytycznie nastawionego umys艂u s艂uchacza, oraz cz臋艣膰, kt贸ra wyra偶a komunikat ukryty oddzia艂uj膮cy na pod艣wiadomo艣膰. Cz臋艣膰 oddzia艂uj膮ca na pod艣wiadomo艣膰 mo偶e jako wyra偶enie zawiera膰 kilka poziom贸w znaczeniowych: poziom informacyjny i poziom kreuj膮cy domniemanie, cz臋sto zale偶ny od kontekstu, budowy zdania, u偶ywanych s艂贸w i ich znacze艅.

Zgodnie z postulatami psycholingwistyki kognitywnej, potrzebujemy poj臋膰 buduj膮cych opis ludzkiego do艣wiadczenia w kategoriach jedno艣ci . W analizie 艣wiadomo艣ci ludzkiej nie da si臋 rozdzieli膰 艣wiata przedmiot贸w realnie istniej膮cych, tre艣ci poznawczych st膮d p艂yn膮cych, kryteri贸w i sposob贸w wydawania s膮d贸w o 艣wiecie i przedmiotach oraz warto艣ciowania tych s膮d贸w. Prze艂o偶enie strumienia 艣wiadomo艣ci na zapami臋tane znaczenia s艂贸w nie r贸偶nicuje tego, co realne i tego, co idealne, tego co podlega os膮dowi, i tego co si臋 os膮dowi wymyka, tego co warto艣ciowe w danym kontek艣cie, i tego co neutralne lub antywarto艣ciowe w innym. Jest to zatem projekt, wedle kt贸rego nale偶y zatrze膰 tradycyjny przedzia艂 pomi臋dzy sfer膮 bytu, metodami jego ogl膮du a wyabstrahowan膮 w naszym umy艣le sfer膮 warto艣ci .

Kognitywi艣ci klasyfikuj膮 owe zwroty poprzez opozycj臋 operuj膮c膮 dwoma podstawowymi poj臋ciami: poj臋ciem konstytuuj膮cym relacj臋 ontologiczn膮 oraz poj臋ciem filtra kontekstowego.

Poj臋ciem konstytuuj膮cym relacj臋 ontologiczn膮 b臋dzie ka偶de istotne okre艣lenie abstrakcyjne, np. s艂owo odpowiadaj膮ce jakiej艣 warto艣ci lub przedmiotowi.

Terminem 鈥瀎iltr kontekstowy” b臋dzie si臋 okre艣la膰 ka偶d膮 zmienn膮, kt贸ra wp艂ywa na spos贸b postrzegania i realizacji poj臋cia abstrakcyjnego, np. up艂yw czasu, nastawienie emocjonalne podmiotu, determinanty kulturowe. Zmienne te s膮 istotne o tyle tylko, o ile znajduj膮 odzwierciedlenie w przyj臋tych zwyczajowo kontekstach u偶ycia j臋zyka . Rozr贸偶nienie to b臋dzie szczeg贸lnie po偶yteczne, gdy przyjdzie nam rozstrzygn膮膰, czy dany zwrot j臋zykowy ma charakter wy艂膮cznie wprowadzaj膮cy, czy ju偶 presupozycyjny (patrz: 鈥0. Zwroty wprowadzaj膮co-presupozycyjne”).

Zajmowanie si臋 presupozycjami w psycholingwistyce, wywodz膮cej si臋 z naukowego programu kognitywizmu, a tak偶e w praktyce NLP opiera si臋 na istotnym za艂o偶eniu.

Za艂o偶enie to stanowi, 偶e znaczeniem komunikatu jest reakcja s艂uchacza (np. mniej lub bardziej okazane zainteresowanie, a jeszcze lepiej: ujawnienie motyw贸w tego zainteresowania) . Oryginalno艣膰 owego za艂o偶enia polega na specyficznym rozumieniu znaczenia 鈥 odmiennym od tradycyjnie przyjmowanego w epistemologii, logice oraz j臋zykoznawstwie niekognitywnym. Poza nawiasem pozostaj膮 takie problemy z historii europejskiej filozofii jak zagadnienie uniwersali贸w, klasyczna definicja prawdy, denotacja i semantyka u偶ywanego s艂ownictwa. Uszczeg贸艂awiaj膮c i 鈥瀢zmacniaj膮c” to za艂o偶enie nadamy mu charakter obligatoryjny i praktyczny zarazem. Posiada ono status 鈥瀌obrej rady”. 鈥濺ada” ta g艂osi, 偶e w imi臋 skuteczno艣ci komunikacji lepiej jest przyj膮膰 prymat subiektywistycznego rozumienia po stronie s艂uchacza komunikatu. Nie wolno przyjmowa膰 za艂o偶enia uto偶samiaj膮cego znaczenie naszych komunikat贸w z naszymi intencjami. Po naszej stronie (jako nadawcy) istniej膮 tylko narz臋dzia wywierania wp艂ywu. Narz臋dzi tych nie nale偶y rozpatrywa膰 w kontek艣cie kulturowego zaplecza, w kt贸rym dosz艂o do spotkania. Posiadane przez nas narz臋dzia (tu rozumiane jako umiej臋tno艣ci) mo偶emy jedynie mniej lub bardziej skutecznie dobra膰 i zastosowa膰. Nie mo偶emy si臋 opiera膰 na za艂o偶eniu, 偶e w obr臋bie u偶ywanego przez nadawc臋 i odbiorc臋 j臋zyka istnieje obiektywne, prawdziwe znaczenie wypowiedzianych s艂贸w, 偶e w obr臋bie rozumienia 艣wiata idei istnieje jakakolwiek wsp贸lnota, do kt贸rej mo偶na by si臋 odwo艂a膰. W艂asnego komunikatu nie wolno nam traktowa膰 jako wiarygodnego, zobiektywizowanego opisu, poniewa偶 nie istniej膮 powody, 偶eby by艂 on taki dla naszych s艂uchaczy. Tak uj臋te znaczenie komunikatu zostaje 鈥瀘derwane” od konstruowanego lub interpretowanego obiektywnie 艣wiata idei. Przyj臋cie za艂o偶enia, 偶e znaczeniem komunikatu jest reakcja odbiorcy, chroni (lub przynajmniej przestrzega) uczestnik贸w komunikacji przed wchodzeniem na 艣cie偶ki ja艂owych spor贸w i polemik w rodzaju: 鈥瀋o dane s艂owo naprawd臋 znaczy”, 鈥瀋o powinno znaczy膰”, 鈥瀋zyja interpretacja jest prawid艂owa” itd. Czasami jednak mo偶e sta膰 si臋 dobrym punktem wyj艣cia do konstruktywnego procesu negocjowania znacze艅.

To samo wyra偶enie (np. samodzielne zdanie b膮d藕 cz臋艣膰 zdania) mo偶e stanowi膰 jedn膮 presupozycj臋, a mo偶e te偶 zawiera膰 kilka presupozycji. Presupozycje bowiem mo偶na ze sob膮 艂膮czy膰. Przez po艂膮czenie presupozycji uzyskujemy r贸偶ne efekty. Albo czynimy je bardziej subtelnymi 鈥 tworzymy podtyp presupozycji; albo je wzmacniamy 鈥 powstaje spi臋trzenie; albo tworzymy nowy typ presupozycji, kt贸ry ma odmienne znaczenie semantyczne i odmienny kontekst zastosowania 鈥 uzyskujemy now膮 presupozycj臋.

Osoby stosuj膮ce w praktyce techniki perswazyjne zauwa偶膮, 偶e dobrze jest spi臋trza膰 trzy b膮d藕 cztery presupozycje. Jedn膮 lub dwie nasz krytyczny umys艂 zd膮偶y w trakcie rozmowy 鈥瀝ozpakowa膰”. Przez 鈥瀝ozpakowanie” presupozycji rozumiemy zar贸wno zrozumienie znaczenia us艂yszanych s艂贸w, jak i prawid艂owe odczytanie intencji m贸wi膮cego. W presupozycjach za艣 chodzi nade wszystko o zawoalowane imputowanie naszych intencji, dzi臋ki czemu staj膮 si臋 one 艂atwiejsze do zaakceptowania przez drug膮 stron臋. S艂uchacz je zapami臋tuje i je艣li jego uwaga nie jest wyt臋偶ona, a mechanizmy obronne tkwi膮ce w nawykach 艣wiadomo艣ci nie s膮 wyostrzone, mo偶e spokojniej przyj膮膰 intencje m贸wi膮cego, nawet gdy zupe艂nie mu nie odpowiadaj膮. Problem zawarty w tym, co us艂ysza艂, je偶eli jest wa偶ny, b臋dzie si臋 pojawia膰 w jego 艣wiadomo艣ci, b臋dzie powraca膰 i towarzyszy膰 mu w trakcie r贸偶nych codziennych czynno艣ci, ale w贸wczas mo偶e zosta膰 rozwa偶ony z ro偶nych stron. Je偶eli s艂uchacz nie ma negatywnych do艣wiadcze艅 zwi膮zanych z osob膮 m贸wi膮cego i z poruszonym problemem, b臋dzie chcia艂 za wszelk膮 cen臋 znale藕膰 pozytywy w tym, co jego mniej 艣wiadomy umys艂 zapami臋ta艂. Wi臋kszo艣膰 ludzi w spos贸b naturalny poszukuje dobra, a nie z艂a, w wirze do艣wiadcze艅 zawodowych i spo艂ecznych.

Zastosowanie zbyt du偶ej liczby nast臋puj膮cych po sobie presupozycji, np. wi臋kszej ni偶 cztery, nie jest wskazane. Gdy tak post膮pimy, w贸wczas to, co m贸wimy, mo偶e brzmie膰 nienaturalnie i spowodowa膰 zwr贸cenie baczniejszej uwagi s艂uchacza zar贸wno na nasze s艂owa, jak i na nasze zewn臋trzne zachowanie. W wyniku bacznej obserwacji wsp贸艂rozm贸wca mo偶e na podstawie naszego zewn臋trznego wygl膮du domniemywa膰, jakie s膮 nasze intencje, a tego rodzaju spekulacje nie zawsze doprowadz膮 go do prawid艂owych wniosk贸w.

U偶yte w jednym zdaniu nie wi臋cej ni偶 trzy lub cztery presupozycje brzmi膮 przekonuj膮co i pozwalaj膮 uzyska膰 zamierzony efekt negocjacyjny, kt贸ry mo偶e polega膰 na skupieniu uwagi b膮d藕 na pierwszej cz臋艣ci zdania 鈥 zwrocie wprowadzaj膮co-presupozycyjnym, b膮d藕 na jego dalszych cz臋艣ciach zwi膮zanych z przekazywanymi intencjami. Dalszy przebieg rozmowy rozstrzygnie 鈥 w zale偶no艣ci od kontekstu i atmosfery 鈥 czy druga strona zajmie si臋 ustaleniami wst臋pnymi i ich u艣ci艣leniami, czy od razu przejdzie do udzielania odpowiedzi, zgodnie lub nie z naszymi pragnieniami.

Mo偶e jednak sta膰 si臋 tak, a jest to cz臋ste zjawisko, 偶e reakcja na trzeci膮, b膮d藕 kolejn膮 presupozycj臋 nie nast膮pi od razu, 偶e w pierwszym etapie rozmowy mo偶e wcale nie nast膮pi膰. Dopiero gdy po艂膮czymy pragnienia naszego partnera z nasz膮 osob膮 鈥 wyra偶aj膮c to s艂owami lub gestem 鈥 odkryjemy efekt podj臋tego wysi艂ku i docenimy czas po艣wi臋cony na uczenie si臋 stosowania presupozycji.

Wybieraj膮c z mowy potocznej i klasyfikuj膮c okre艣lone zwroty mamy na celu udost臋pnienie tej umiej臋tno艣ci tym wszystkim, kt贸rzy zapoznaj膮 si臋 z poni偶sz膮 klasyfikacj膮 presupozycji. Klasyfikacja ta nie jest spraw膮 艂atw膮, gdy偶 sk艂ada si臋 na ni膮 kilka podzbior贸w. B臋d膮 to np. takie podzbiory jak implikacje 鈥 stanowi膮 one generalnie jeden typ presupozycji, ale poniewa偶 istniej膮 podzia艂y w艣r贸d zwrot贸w implikacyjnych, przeto ka偶dy inaczej zbudowany zwrot to inny typ presupozycji. Presupozycje, kt贸re wyst臋puj膮 tylko w postaci pyta艅 z ukryt膮 intencj膮, tworz膮 tak偶e osobne typy klasyfikacyjne. Trudno艣膰 z klasyfikacj膮 presupozycji polega na tym, 偶e o istnieniu nowego typu presupozycji decyduje wi臋藕 艂膮cz膮ca okre艣lone s艂owa i ich form臋 gramatyczn膮 z ukryt膮 intencj膮 m贸wi膮cego. Z kolei dla wyra偶enia intencji naszych komunikat贸w decyduj膮ce s膮, opr贸cz bogactwa u偶ywanego s艂ownictwa, mo偶liwo艣ci sk艂adniowe u偶ytych zwrot贸w: np. istniej膮 pytania, kt贸re mog膮 zawiera膰 w sobie przeczenie, i takie, kt贸re w formie przecz膮cej trac膮 sw贸j sens.

聽ZWROTY WPROWADZAJ膭CO-PRESUPOZYCYJNE

S膮 to wyra偶enia, kt贸re sk艂adaj膮 si臋 z czasownik贸w wiedzie膰 lub wyobra偶a膰 co艣 sobie oraz s艂贸w i zwrot贸w o du偶ym zasobie mo偶liwo艣ci syntaktycznych (sk艂adniowych), takich jak: gdyby艣, pewnie, pewnego razu, jakby to by艂o, jak, czy (w zwrotach pytaj膮cych) 鈥 po艂膮czonych z czasownikiem wiedzie膰 lub wyobra偶a膰 sobie. Wymienione s艂owa 艂膮cz膮 si臋 wielorako zar贸wno z innymi, jak i pomi臋dzy sob膮, dlatego mo偶emy powiedzie膰, 偶e chodzi o komunikat wprowadzaj膮cy, kt贸ry zawiera s艂owa niezwykle 鈥瀙rzylepne”:
Jakby to by艂o, gdyby艣 wyobrazi艂 sobie…
Wyobra藕 sobie, jakby to by艂o, gdyby pewnego razu…
Gdyby艣 wiedzia艂, 偶e pewnego razu twoje wyobra偶enia…

(Mo偶na mno偶y膰 permutacje wyra偶e艅).

Rzecz w tym, 偶e ka偶de ze s艂贸w omawianych w tym punkcie mo偶e 鈥瀘dgrywa膰 rol臋” wprowadzaj膮c膮, a i samo mo偶e stanowi膰 presupozycj臋 w zale偶no艣ci od kontekstu, w kt贸rym go u偶yjemy.

Czasownik wiedzie膰 wyst臋puje w takich zwrotach jako sygna艂 komunikatu odwo艂uj膮cego si臋 do rozumu i pe艂ni rol臋 zar贸wno wprowadzaj膮c膮, jak i presupozycyjn膮 (patrz: 鈥4. Presupozycje 艣wiadomo艣ciowe”).

Natomiast czasownik wyobra偶a膰 sobie ma wi臋ksz膮 si艂臋 wprowadzaj膮c膮 i presupozycyjn膮, poniewa偶 to, co wyobra偶one, nie musi spe艂nia膰 rygor贸w krytycznego umys艂u 鈥 staje si臋 sygna艂em do puszczenia wodzy fantazji, zmniejsza napi臋cie zwi膮zane z wyt臋偶on膮 uwag膮 i uruchamia t臋 cz臋艣膰 naszego umys艂u, kt贸ra odpowiedzialna jest za konstrukcje zmys艂owe (na og贸艂 wzrokowe).

Zauwa偶ono, 偶e kobiety cz臋艣ciej w podobnych b膮d藕 zbli偶onych sytuacjach u偶ywaj膮 czasownika wyobra藕 sobie, m臋偶czy藕ni za艣 odwo艂uj膮 si臋 do wiedzy rozm贸wcy zmieniaj膮c cz臋sto zdanie twierdz膮ce w pytanie: czy wiesz?
Wyobra藕 sobie moja droga…

U m臋偶czyzny zwrot wyobra藕 sobie oznacza ironi臋 b膮d藕 irytacj臋, kobiety stosuj膮 go swobodnie jako spos贸b rozpocz臋cia towarzyskiej pogaw臋dki lub zwr贸cenia uwagi na to, co maj膮 do powiedzenia .

Zdania komunikacyjne podane w postaci pyta艅 odwo艂uj膮ce si臋 do rozumu s膮 u m臋偶czyzn czym艣 naturalniejszym 鈥 cz臋艣ciej ni偶 u kobiet u偶ywanym w sytuacjach pozytywnych lub neutralnych. Kobiety 艂膮cz膮 z takim pytaniem wi臋ksze napi臋cie, ironi臋, irytacj臋.

Zwroty pewnie, pewnego razu cz臋sto oddzia艂uj膮 podw贸jnie: jako zwrot wprowadzaj膮cy i jako presupozycja poprzez homonimi臋, odwo艂uj膮c si臋 do pewno艣ci, do czego艣 mo偶liwego, co 鈥 chocia偶 nieprawdopodobne 鈥 zdarzy艂o si臋 jednak (patrz: 鈥6. Wieloznaczno艣ci”).

Podobnie sp贸jnik gdyby, a r贸wnie偶 zwrot jakby to by艂o, gdyby, mog膮 stanowi膰 zar贸wno konstrukcj臋 wprowadzaj膮c膮, jak i istotny element presupozycji implikacyjnych (patrz: 鈥9. Implikacje”).

1. PRESUPOZYCJE Z „NIE”

Ludzie nie przyjmuj膮 do 艣wiadomo艣ci s艂owa nie. Kiedy wi臋c wypowiadamy zdanie z nie, odbiorca traktuje je tak, jakby tego zaprzeczenia nie s艂ysza艂. W jaki spos贸b nasz umys艂 reaguje na komunikaty perswazyjne zawieraj膮ce zaprzeczenie? Chcia艂bym, aby艣, Czytelniku, przez chwil臋 nie zwraca艂 uwagi na swoj膮 lew膮 d艂o艅, na odczucia z niej docieraj膮ce. Czy nadal nie zwracasz uwagi na lew膮 d艂o艅? Przyk艂ad podobnego komunikatu: Nie my艣l o czarnym kocie. Oczywi艣cie, s艂ysz膮c te zwroty zwr贸cimy uwag臋 na swoj膮 lew膮 d艂o艅 i pomy艣limy o czarnym kocie. Dzieje si臋 tak dlatego, 偶e nasz umys艂, aby m贸g艂 przyj膮膰 i zrozumie膰 komunikat o niemy艣leniu o kocie, musi najpierw zrozumie膰 s艂owo kot, czyli o kocie pomy艣le膰. Ma to ogromn膮 wag臋 w odniesieniu do komunikat贸w perswazyjnych, kt贸re niezale偶nie od naszych intencji mog膮 w pierwszym planie semantycznym by膰 negatywne b膮d藕 pozytywne.

Presupozycji z nie mo偶na u偶ywa膰 w znaczeniu negatywnym, pozytywnym i 鈥 subtelnie pozytywnym.

Podtyp presupozycji z nie w znaczeniu negatywnym.
Nie denerwuj si臋.
Nie martw si臋.

Wyobra藕my sobie, 偶e wracamy do domu i od progu s艂yszymy: Nie denerwuj si臋, chc臋 ci co艣 powiedzie膰, ale obiecaj, 偶e nie b臋dziesz si臋 denerwowa艂. Oczywi艣cie s艂ysz膮c to, zwracamy swoj膮 uwag臋 w kierunku 鈥瀌enerwowania si臋” i mo偶liwych jego przyczyn. A jak zareagujemy, kiedy przed wa偶n膮 konferencj膮, na kt贸rej b臋dzie sporo znacz膮cych os贸b, us艂yszymy od kolegi takie oto s艂owa 鈥瀙ocieszenia”: Nie przejmuj si臋, na pewno si臋 nie skompromitujesz w czasie tego wyst膮pienia. Aby odebra膰 ten komunikat, musimy zrozumie膰 s艂owa przejmowa膰 si臋 ikompromitowa膰 (zanim je opatrzy negacj膮), czyli musimy dopu艣ci膰 do siebie do艣wiadczenia, uczucia i obrazy zwi膮zane z tymi poj臋ciami. Gdyby艣my zamiast tego drugiego komunikatu us艂yszeli: Pewien jestem, 偶e twoje wyst膮pienie b臋dzie 艣wietnie, w贸wczas nasza uwaga skierowa艂aby si臋 w stron臋 pozytywnych odczu膰, obraz贸w, skojarze艅.

Gdy zwracamy si臋 do kogo艣 w formie negatywnej: Nie martw si臋, Tylko si臋 nie przewr贸膰,Nie spadnij – wywo艂ujemy my艣l o martwieniu si臋, spadaniu czy przewracaniu si臋 i mo偶emy wywo艂a膰 takie w艂a艣nie rezultaty .

Podtyp presupozycji z nie w znaczeniu pozytywnym:
Nie pragnij s艂awy

U偶ywanie w poleceniach czy sugestiach s艂贸wka nie, mo偶e by膰 tak偶e narz臋dziem wywierania pozytywnego wp艂ywu na umys艂 s艂uchacza. Osoba zach臋caj膮ca do pracy mo偶e powiedzie膰: Nie my艣l jeszcze o bogactwie, kt贸re mo偶esz zdoby膰, ani o tych podr贸偶ach do najwspanialszych zak膮tk贸w 艣wiata, organizowanych przez firm臋 dla lider贸w, o wymarzonym samochodzie i porz膮dnym wykszta艂ceniu dla twoich dzieci. Jeszcze o tym nie my艣l, skupmy si臋 najpierw na tym, jak膮 prac臋 masz wykona膰, czego oczekujemy od ciebie. W trakcie s艂uchania przewin膮 si臋 pewnie przez umys艂 odbiorcy obrazy pi臋knych samochod贸w, wakacji w egzotycznych miejscach, eleganckich hoteli i zagranicznych uczelni 鈥 i odbiorca mo偶e dozna膰 radosnego podniecenia.

Podtyp presupozycji z nie w znaczeniu subtelnie pozytywnym.

Czasem nasz wp艂yw mo偶e by膰 bardziej delikatny, kiedy przeczenie z nie poprzedzimy sp贸jnikiem czy, lub, albo.
Czy nie chcia艂by艣?
Mo偶emy tam p贸j艣膰 lub nie.

Pozytywne i zarazem delikatne u偶ycie presupozycji z nie mo偶e by膰 czasem os艂abione przez s艂owo, kt贸re po nim nast臋puje: np. nie 偶artuj, nie b膮d藕 zazdrosny. S艂uchacz nie od razu przestaje 偶artowa膰 czy by膰 zazdrosny. Niekiedy musimy powt贸rzy膰 nasz komunikat kilka razy. Je偶eli w takich komunikatach uzyskujemy efekt, to nie dzi臋ki ich znaczeniu (semantyce), ale dzi臋ki tonowi g艂osu, zmianie postawy cia艂a i innym pozasemantycznym 艣rodkom wp艂ywu.

2. PRESUPOZYCJE NAST臉PSTWA CZASOWEGO

S膮 to zdania z zastosowaniem s艂贸w umieszczaj膮cych dan膮 czynno艣膰 w czasie: podczas, po, w, w czasie, gdy, zanim. Dodaj膮c do tych s艂贸w pozytywne skojarzenie uzyskujemy pewno艣膰, 偶e informacja zostanie dobrze przyj臋ta przez s艂uchacza.
Gdy jutro si膮dziemy do rozm贸w, dokumenty te b臋d膮 uporz膮dkowane.

Zdanie to zak艂ada, 偶e mimo braku porz膮dku w dokumentach jutro rozmowy b臋d膮 si臋 toczy膰 w spos贸b wcze艣niej zaplanowany.
Zanim podpiszesz umow臋, chc臋 co艣 z tob膮 przedyskutowa膰.

Presupozycja zak艂ada, 偶e dana osoba podpisze umow臋. Podobnie konstrukcje:
Czy chcesz przeczyta膰 ulotk臋, zanim si臋 zdecydujesz na ten produkt?
Odwiedzisz j膮 po naszym spotkaniu?

Zdanie to zak艂ada, 偶e nasze spotkanie si臋 odb臋dzie.
Czy po zakupie tego produktu obejrzysz nasz膮 now膮 ofert臋?

Presupozycje ze s艂owami po maj膮 zwykle konstrukcj臋 typu: Czy chcesz zrobi膰 x po zrobieniu y?

Presupozycje z nast臋pstwem czasu, w kt贸rych wyst臋puje synchronizuj膮ce s艂owo podczas, kieruj膮 uwag臋 s艂uchacza czy s艂uchaczy na pierwszy plan czasowy wynikaj膮cy ze zdania nadrz臋dnego i pozwalaj膮 zasugerowa膰 co艣 mniej przyjemnego w nast臋pnym zdaniu, cz臋sto gramatycznie podrz臋dnym.
Podczas przyj臋cia b臋dziemy mogli om贸wi膰 niekt贸re z zaistnia艂ych kontrowersji.

Mi艂e skojarzenia zwi膮zane ze s艂owem przyj臋cie buduj膮 za艂o偶enie, 偶e w czasie jego trwania znajdzie si臋 chwila, kiedy spr贸bujemy wysondowa膰 lub 鈥瀦mi臋kczy膰” naszego rozm贸wc臋.
Podczas poznawania za艂o偶e艅 naszego biznesu docenisz w pe艂ni mo偶liwo艣ci, jakie wi膮偶膮 si臋 wraz z podj臋ciem wsp贸艂pracy z nami.

Zdania ze s艂owem podczas maj膮 posta膰: b臋dzie mia艂o miejsce x podczas y. S艂贸wkopodczas odwo艂uje si臋 do synchroniczno艣ci zdarze艅 przesz艂ych lub przysz艂ych a przez to znakomicie si臋 nadaje do oddania nast臋pstwa czasowego.

Presupozycje z nast臋pstwem czasu s膮 dla wprawnego negocjatora 艂atwe do uchwycenia. Rzecz w tym, 偶e sugeruj膮c nast臋pstwo w czasie mo偶emy wiedzie膰 o czym艣, co si臋 zdarzy艂o, co mo偶e si臋 zdarzy膰 lub co zaplanowali艣my, a o czym nie wie nasz rozm贸wca. Stosowanie presupozycji czasowych mo偶e zatem spowodowa膰, 偶e b臋dziemy s艂usznie b膮d藕 nies艂usznie oskar偶eni przez naszych kontrpartner贸w o nieuczciwo艣膰, z艂e zamiary, przemilczenie istotnych dla drugiej strony okoliczno艣ci. St膮d te偶 stosuj膮c 艣wiadomie presupozycje nast臋pstwa czasu nale偶y bra膰 pod uwag臋 ewentualne skutki ich zastosowania.

W j臋zyku oficjalnym presupozycje z nast臋pstwem czasu brzmi膮 cz臋sto sztucznie, gdy偶 odwo艂uj膮 si臋 do okoliczno艣ci nie zwi膮zanych z dan膮 sytuacj膮, co jednak mo偶e przyci膮ga膰 uwag臋 s艂uchaczy, np.:
Zanim tutaj przyby艂em, 偶eby do was przemawia膰…

W j臋zyku polskim do presupozycji z nast臋pstwem czasu odwo艂ujemy si臋 znacznie cz臋艣ciej w relacjach z bliskimi osobami i w kontaktach, kt贸rym pragniemy nada膰 klimat relacji familiarnych.

3. „SPINACZE”

Metaforycznym okre艣leniem 鈥瀞pinacze” zosta艂y nazwane zdania oznajmuj膮ce, ale cz臋艣ciej zdania pytaj膮ce, kt贸re zawieraj膮 s艂owa: bo, ale, albo, czy te偶. 鈥濻pinacze” tworz膮 wyb贸r, nie kwestionuj膮c przy tym do艣wiadcze艅 rozm贸wcy. Ewentualnie, gdy przybieraj膮 posta膰 pyta艅, tworz膮 pewne za艂o偶enia.
Zr贸b to za mnie, bo si臋 艣piesz臋.

Interesuj膮ce jest, 偶e s艂贸wko bo w pewnym sensie dzia艂a w ten spos贸b, 偶e to, co po nim nast臋puje, nie ma ju偶 takiego znaczenia. Mo偶e mie膰 znaczenie dla nadawcy komunikatu, ale nie koniecznie dla jego odbiorcy. Dowi贸d艂 tego nast臋puj膮cy eksperyment: Do kolejki czekaj膮cej na wolny kserograf podchodzi艂y r贸偶ne osoby, prosz膮c o przepuszczenie. Ci, kt贸rzy podawali jakie艣 uzasadnienie, mieli wi臋ksz膮 szans臋 od tych, kt贸rzy takiego uzasadnienia nie podawali.
Prosz臋 mnie przepu艣ci膰, bo chc臋 skopiowa膰 te kilka stron.
Prosz臋 mnie przepu艣ci膰 do kasy, bo musz臋 kupi膰 bilet i dojecha膰 do…

Mo偶emy ten trik wykorzysta膰 w trudnych sytuacjach, np. gdy 艣pieszymy si臋 na poci膮g, pami臋taj膮c jednak o mi艂ym, cho膰 pe艂nym przej臋cia, tonie g艂osu i o postawie wyczekuj膮cej na przyzwolenie, kt贸re zreszt膮 mo偶e by膰 ma艂o wyra藕ne (np. lekkie przesuni臋cie cia艂a, daj膮ce nam mo偶liwo艣膰 doj艣cia do kasy).

Zdarza si臋 czasem us艂ysze膰 tak膮 wypowied藕: Ma pan ca艂kowit膮 racj臋, ale… Czyli niby przyznano racj臋, ale jednocze艣nie zaprzeczono. U偶ycie ale uniewa偶nia pierwsz膮 cz臋艣膰 zdania w spos贸b delikatny. Por贸wnajmy, jak zareagujemy na poni偶sze dwa zdania.
Tak, jest pan zadowolony ze wsp贸艂pracy z firm膮 X, ale chcia艂bym panu przedstawi膰 nasz膮 firm臋.
Z firmy X na d艂u偶sz膮 met臋 trudno by膰 zadowolonym, niech pan lepiej pozna nasz膮 ofert臋.

R贸偶nica mi臋dzy tymi zdaniami jest taka, 偶e zdanie drugie w spos贸b jawny podwa偶a przekonanie rozm贸wcy, co zwykle wywo艂uje sprzeciw i prowokuje do obrony stanowiska. Pierwsze natomiast zasiewa w膮tpliwo艣膰 wobec pocz膮tkowej cz臋艣ci zdania, nie zaprzeczaj膮c jej otwarcie i przez to nie wywo艂uje sprzeciwu .

Podtyp presupozycji 鈥瀞pinaczy” z mo偶liwo艣ci膮 wyboru opiera si臋 na wykorzystaniu s艂贸wkaczy. Daje ono jeszcze wi臋ksze mo偶liwo艣ci ni偶 bo. Przyjmuje si臋 bowiem, 偶e zajdzie przynajmniej jedna z kilku mo偶liwo艣ci. Stwarza to sytuacj臋 wyboru w ograniczonym zakresie, uzale偶nionym od bardziej podstawowego za艂o偶enia.
Czy woli pan przedyskutowa膰 t臋 kwesti臋 teraz czy po po艂udniu?

Tre艣膰 zdania zak艂ada, 偶e co艣 przedyskutujemy, nie wiadomo tylko, kiedy to b臋dzie. Podobnie jest z pytaniami:
Przyjdziesz na prezentacj臋 w ten wtorek czy w nast臋pny?
P艂aci pan got贸wk膮 czy przelewem?

Zdania, w kt贸rych wyst臋puj膮 takie s艂owa, jak: poniewa偶, skoro, je艣li, zawieraj膮 cz臋sto za艂o偶enia-presupozycje, sugeruj膮ce ograniczony wyb贸r lub jego dokonanie w interesuj膮cych nas kwestiach (czyli w tych, z powodu kt贸rych pragniemy wywrze膰 na s艂uchacza wp艂yw).
Poniewa偶 interesujesz si臋 nowymi pomys艂ami, opowiem ci o pewnej propozycji.

Warto doda膰, 偶e presupozycje typu 鈥瀞pinacza z wyborem” wyst臋puj膮 w formie stwierdze艅 lub pyta艅 oraz 偶e u偶ycie ich w formie pyta艅 zwi臋ksza ich si艂臋 dzia艂ania i maskuje sugesti臋. Ich si艂a ujawnia si臋 bardziej, gdy w zdaniu u偶yjemy kilku za艂o偶e艅, czyli dokonamy tzw. spi臋trzenia presupozycji. Umys艂 naszego s艂uchacza przyjmie wtedy kolejne presupozycje nie艣wiadomie .
Kiedy p贸jdziesz do pracy, to je偶eli znajdziesz chwil臋, czy skserujesz mi dokumenty?

Wypowiadaj膮c takie zdanie, jak powy偶sze, czynimy za艂o偶enia: na pewno p贸jdziesz do pracy, ale wiem, 偶e mo偶esz by膰 zaj臋ty, chc臋 wi臋c by膰 uprzejmy, by z twojej uprzejmo艣ci skorzysta膰. Buduj膮c presupozycje 鈥瀞pinacza z wyborem” pami臋tajmy, 偶eby dobrze wczu膰 si臋 w sytuacj臋 drugiej strony i na przyk艂ad poprzez spi臋trzenie presupozycji nie os艂abi膰 ich oddzia艂ywania, ale je wzmocni膰. St膮d te偶 z presupozycji z mo偶liwo艣ci膮 wyboru warto korzysta膰 w korespondencji, kiedy dysponujemy czasem i mo偶emy przemy艣le膰 ka偶de s艂owo, jakie znajdzie si臋 w naszym li艣cie intencyjnym handlowym, odpowiedzi na ofert臋, korespondencji aran偶uj膮cej wa偶ne spotkanie, pi艣mie domagaj膮cym si臋 wyja艣nie艅 lub przynaglaj膮cym drug膮 stron臋 do okre艣lonego post臋powania.

4. PRESUPOZYCJE 艢WIADOMO艢CIOWE

S膮 to presupozycje zwracaj膮ce uwag臋 s艂uchacza, a zarazem niepozwalaj膮ce mu na kwestionowanie idei zawartej w zdaniu. Pos艂ugujemy si臋 w nich konstrukcj膮 鈥瀠krytego autorytetu”. Chodzi tu o zdania zawieraj膮ce s艂owa i zwroty: wiedzie膰, zdawa膰 sobie spraw臋, zauwa偶y膰, ale te偶 widzie膰, s艂ysze膰, wyobra偶a膰 sobie.
Czy zdajesz sobie spraw臋, jak du偶o dla was zrobi艂em?

Wyja艣nienie presupozycji: du偶o dla was zrobi艂em 鈥 pewnik. Czy wiadomo jak du偶o?

Tego rodzaju presupozycje pos艂uguj膮 si臋 zewn臋trznie b膮d藕 wewn臋trznie ukrytym autorytetem, skrywanym za s艂owami: wiedzie膰, zdawa膰 sobie spraw臋 itp. W takich presupozycjach bardzo wa偶ny jest kontekst i pewno艣膰 siebie, ale nie ra偶膮co nadmierna.

Podtyp presupozycji 艣wiadomo艣ciowych operuje drug膮 grup膮 s艂贸w: widzie膰, s艂ysze膰, wyobra偶a膰 sobie. Odnosz膮 si臋 one nie do samej 艣wiadomo艣ci, ale do funkcji z ni膮 zwi膮zanych. Zmuszaj膮 s艂uchaczy do wi臋kszej uwagi. Cz臋sto mog膮 te偶 s艂u偶y膰 do wyra偶ania oburzenia.
Wyobra藕 sobie, co mi si臋 przytrafi艂o 鈥 zwr贸cenie baczniejszej uwagi.
Czy s艂ysza艂 kto艣 o takim post臋powaniu, 偶eby…? 鈥 oburzenie.

5. ZMIANA CZASU

Zmiana czasu jest s艂ab膮 presupozycj膮, kt贸rej istota polega na potwierdzeniu dowolnej informacji i stworzeniu kontekstu, kt贸ry w imi臋 porozumienia domaga si臋 u艣ci艣lenia jej zakresu. W presupozycji z nast臋pstwem czasu proponujemy ograniczony wyb贸r, w presupozycji ze zmian膮 czasu stawiamy s艂uchacza wobec konieczno艣ci u艣ci艣lenia ma艂o precyzyjnej wypowiedzi, 偶eby m贸g艂 zrozumie膰 intencje m贸wi膮cego.

Zdania zawieraj膮ce s艂owa: zacz膮膰, sko艅czy膰, przesta膰, kontynuowa膰 oraz ju偶, jeszcze, ci膮gle, nadal wraz z odpowiednim czasownikiem, stanowi膮 eksplikacj臋 tej presupozycji.

Np. pragniemy na jaki艣 czas przerwa膰 wsp贸艂prac臋, co naszym zdaniem nie przekre艣la wzajemnych, przyjaznych kontakt贸w.
Co si臋 zako艅czy, a co b臋dzie trwa艂o?
Czy ci膮gle si臋 jeszcze gniewasz?
鈥 mo偶e ju偶 dasz spok贸j emocjom i wszystko wr贸ci do normalno艣ci.

Om贸wione powy偶ej presupozycje z nast臋pstwem czasu i zmian膮 czasu oraz presupozycje 艣wiadomo艣ciowe mo偶emy stosowa膰, konstruuj膮c zdania aplikuj膮ce lub rozbijaj膮ce.

6. WIELOZNACZNO艢CI

Wieloznaczno艣膰 fonologiczna wyst臋puje w贸wczas, gdy brzmienie s艂owa lub wyra偶enia jest takie samo, ale znaczenie inne. Synonimem wieloznaczno艣ci fonologicznej jest okre艣lenie 鈥瀐omonimia”, z tym, 偶e okre艣lenie to obejmuje tak偶e wieloznaczno艣ci powstaj膮ce w trakcie metaforycznego u偶ywania j臋zyka. W j臋zykoznawstwie trwa dyskusja nad istnieniem silnej i s艂abej wersji homonimii.

Homonimia silna wyst臋puje wtedy, kiedy jedno i to samo s艂owo ma dwa r贸偶ne znaczenia, nie maj膮ce nic ze sob膮 wsp贸lnego. Np. zamek jako dawna budowla i zamekw drzwiach.

Przyk艂adem homonimii s艂abej jest rzeczownik nektar, przymiotnik 艣liski, czasownik trawi膰. Rzeczownik nektar w ka偶dym zakresie u偶ycia oznacza p艂yn: np. nektar kwiat贸w, nektarbrzoskwiniowy, ale r贸wnie偶 nektar mi艂osny 鈥 w u偶yciu metaforycznym. Czasownik trawi膰 mo偶e si臋 odnosi膰 do procesu chemicznego w przewodzie pokarmowym lub do innych zjawisk, np. rdzatrawi metal.

W negocjacjach i komunikacji mi臋dzyludzkiej sporo problem贸w nastr臋cza homonimia przymiotnikowa. Takie s艂owa, jak fa艂szywy, 艣liski, maj膮 zbli偶ony zakres znaczeniowy (homonimia s艂aba). Blisko艣膰 znaczeniowa powoduje, 偶e wieloznaczno艣膰 staje si臋 metafor膮, np.
To jest fa艂szywy pogl膮d na t臋 spraw臋

Zdanie to mo偶e oznacza膰 zar贸wno niezgod臋 b膮d藕 z艂e zrozumienie rozm贸wcy, brak wiedzy, b艂臋dny pogl膮d na skutek pomy艂ki wreszcie 艣wiadome wprowadzenie kogo艣 w b艂膮d, czyli k艂amstwo. Przy s艂owie fa艂szywy mamy zatem do czynienia z ca艂ym spektrum winy 鈥 od lekkomy艣lnego braku skupienia poprzez niew艂a艣ciw膮 ocen臋 czyjego艣 rozumowania lub warto艣ciowania a偶 po celow膮 dezinformacj臋. T臋 wieloznaczno艣膰 mo偶na 艂atwo wykorzysta膰 w obronie swego stanowiska, osoby, firmy, t艂umacz膮c:
Prawdom贸wno艣膰 i rzetelno艣膰 informacji le偶y w naszym interesie.
Nasze produkty by艂y kilka lat przygotowywane i testowane w laboratoriach takich instytut贸w naukowych, jak…

Pierwsze zdanie polemizuje z bardziej negatywnym odniesieniem znaczeniowym s艂owafa艂szywy, drugie 鈥 z 艂agodniejszym; jednocze艣nie to drugie zdanie odwo艂uje si臋 do zewn臋trznego autorytetu, co mo偶e odgrywa膰 wa偶n膮 rol臋 w konkretnej polemice.

Nieco inaczej jest z zakresem s艂abej homonimii w przypadku przymiotnika 艣liski.
To 艣liski cz艂owiek.
To 艣liska sprawa.
To 艣liski interes.

We wszystkich podanych wy偶ej przyk艂adach s艂owo 艣liski ma kontekst metaforyczny, a jednocze艣nie zachowuje pewn膮 otwarto艣膰 na podstawowe znaczenie s艂owa 艣liski, wyst臋puj膮ce w takich wyra偶eniach, jak: 艣liska pod艂oga, 艣liska nawierzchnia.

Wsp贸lna dla ka偶dego z zakres贸w u偶ycia s艂owa 艣liski jest otwarto艣膰 znaczeniowa na wyra偶enia: niepewny, mo偶liwo艣膰 wywr贸cenia si臋, wypadku (chocia偶by tym wypadkiem mia艂o by膰 bankructwo, stanie si臋 ofiar膮 oszustwa czy pope艂nienie przest臋pstwa) itd.

Wieloznaczno艣膰 zakresu wyst臋puje cz臋sto z metaforycznym u偶yciem czasownik贸w. B臋d膮 to np. takie czasowniki o potencjale negatywnym (niedookre艣lonym jednak w komunikacie), jak:porzuci艂, z艂ama艂, rozbi艂, wypali艂 si臋.
On porzuci艂 to zaj臋cie.
Oni z艂amali umow臋.
Ich dzia艂anie rozbi艂o nasz膮 firm臋.
Ona si臋 wypali艂a zawodowo.

Nieokre艣lono艣膰 czasownik贸w 鈥瀗iszcz膮cych” pozostawia spory margines na kontekst znaczeniowy pozytywny, np.
Polacy z艂amali szyfr Enigma.

Wieloznaczno艣ci metaforyczne mog膮 te偶 wyst臋powa膰 z u偶yciem czasownik贸w o pozytywnym potencjale znaczeniowym, jak np.: popar艂, obudzi艂, rozszerzy艂.
Popar艂 jego spraw臋.
Obudzi艂 ich zainteresowanie.
Rozszerzy艂 ofert臋.

Czasami dla zbudowania zdania zawieraj膮cego presupozycyjn膮 wieloznaczno艣膰 zakresu dobrze jest zmieni膰 zaimki wskazuj膮ce ten, ta, to na zaimki osobowe tw贸j, twoja, np.:
Ta sytuacja 鈥 twoja sytuacja 鈥 twoje po艂o偶enie.
Ta pomoc 鈥 twoja pomoc 鈥 twoje podparcie.

Opr贸cz zmiany gramatycznej zaimk贸w potrzebne nam jest w tych operacjach bogate s艂ownictwo i wyrobienie j臋zykowe (np. gdy poruszamy si臋 na innym ni偶 polski gruncie j臋zykowym).

Zwi膮zana z akcentowaniem wieloznaczno艣膰 polega na tym, 偶e w zale偶no艣ci od nacisku na to czy inne s艂owo mo偶emy w akcie m贸wienia nadawa膰 inny sens zdaniu, np.:
Lubi艂em Z NI膭 przychodzi膰 do tej restauracji.
Lubi艂em z ni膮 przychodzi膰 DO TEJ RESTAURACJI.

Akcent m贸wi膮cego mo偶e wskazywa膰 na osob臋 lub miejsce.

Tego typu wieloznaczno艣膰 bardzo cz臋sto wyst臋puje w zdaniach z u偶yciem niekt贸rych przymiotnik贸w, zw艂aszcza tzw. przymiotnik贸w porz膮dkowych: pierwszy, ostatni, liczny.
Na uczelni PIERWSZY dzie艅 up艂yn膮艂 na za艂atwianiu spraw administracyjnych.
NA UCZELNI pierwszy dzie艅 up艂yn膮艂 na za艂atwianiu spraw administracyjnych.

To jest nasz OSTATNI wiecz贸r.
To jest NASZ ostatni wiecz贸r.

W ten dzie艅 na placu zebra艂 si臋 LICZNY T艁UM.
W TEN DZIE艃 na placu zebra艂 si臋 liczny t艂um.
W ten dzie艅 NA PLACU zebra艂 si臋 liczny t艂um.

Cz臋sto informacja o tym, na kt贸r膮 cz臋艣膰 zdania zwr贸ci膰 baczniejsz膮 uwag臋, i kt贸r膮 zaakcentowa膰, znajduje si臋 w kolejnym zdaniu. Kiedy czytamy list czy pismo do nas skierowane, mamy czas na analiz臋 sp贸jno艣ci tekstu, a tym samym intencji nadawcy komunikatu pisanego. Natomiast w mowie 偶ywej mo偶emy przez nieuwag臋, zaaferowanie wywo艂a膰 efekt odmienny od zamierzonego, zw艂aszcza gdy nasze porozumienie z rozm贸wc膮 czy s艂uchaczami jest nie najlepsze. Jeszcze wi臋ksze trudno艣ci maj膮 ci, kt贸rzy musz膮 zapisa膰 czyj膮艣 wypowied藕 na przyk艂ad po to, 偶eby j膮 nast臋pnie przekaza膰 w postaci komunikatu prasowego. W zdaniach z艂o偶onych sens, i tym samym akcent, mo偶e zale偶e膰 od wstawionych przecink贸w.